मंगल पांडे

मंगल पांडे (जुलै १९, १८२७ - एप्रिल ८, १८५७) हा भारताच्या १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धातील आद्य क्रांतिकारक मानला जातो.

मंगल पांडे
जन्म:	जुलै १९, १८२७ दुगवा रहीमपुर फैजाबाद जिल्हा, उत्तर प्रदेश
मृत्यू:	एप्रिल ८, १८५७ बराकपूर, कलकत्ता, पश्चिम बंगाल
चळवळ:	भारतीय स्वातंत्र्यलढा
धर्म:	हिंदू

बालपण आणि शिक्षणसंपादन करा

मंगल पांडे यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील फैजाबादजिल्ह्यातील दुगवा रहीमपुर या गावात १९ जुलै १८२७ रोजी झाला. त्यांना लहानपणापासूनच धाडसी कृत्यांची आवड होती. नेमबाजी, तलवारयुध्द इत्यादी कलांमध्ये ते पारंगत होते. मंगल पांडे त्याचबरोबर आपल्या हिंदू धर्माबद्दल अत्यंत संवेदनशील आणि अभिमानी होते.

कारकीर्दसंपादन करा

ज्या वेळी १८४९ साली, त्यांनी ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्यात नोकरीस सुरुवात केली, त्यावेळी ते २२ वर्षाचे होते. पांडे हे बराकपूर सैन्यदलामधील बंगालच्या ३४व्या बी. एन. आय तुकडीच्या ५व्या कंपनीत काम करत होते. कोलकात्याजवळील बराकपूर येथील १९ व्या पलटणीला दिलेली काडतुसे गाय वा डुक्कर यांची चरबी लावलेली आहेत असा समज सैन्यात पसरला होता. ही काडतुसे बंदुकीत भरण्यापूर्वी त्यांना लावलेले आवरण दातांनी तोडावे लागे. अशा वेळी या आवरणाला लावलेली गाईची वा डुकराची चरबी तोंडात जाऊ शकेल या भीतीने या पलटणीतील शिपायांनी ती काडतुसे स्वीकारण्याचे नाकारले. इतकेच नव्हे, तर प्रतिकारार्थ त्यांनी शस्त्र उपसले. त्या दिवशी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांची संख्या कमी असल्याने ब्रिटिशांनी तो अपमान मुकाट्याने गिळला. त्यांनी ब्रह्मदेश(म्यानमार)हून गोर्‍या सैनिकांची कुमक मागवून या पलटणीला निःशस्त्र करून अपमानित अवस्थेत हाकलून द्यायचे ठरवले. याची अंमलबजावणी बराकपूरला करण्याचे ठरले. या अपमानास्पद कारवाईमुळे मंगल पांडेने आपल्या सहकाऱ्यांना ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव करण्याचे आवाहन केले. त्याला पकडण्यासाठी आज्ञा सोडणाऱ्या सार्जंट मेजर ह्यू सनवर त्याने गोळया झाडल्या आणि बॉ नावाच्या अधिकाऱ्यावर तलवारीने वार केला.

३१ मे रोजी एकदम सर्वत्र क्रांतियुद्धाला प्रारंभ करण्याची श्रीमंत नानासाहेब पेशवे आदींची योजना होती. मात्र १९ व्या पलटणीतील स्वदेशबंधूंचा आपल्यादेखत अपमान व्हावा, ही गोष्ट मंगल पांडे यांना आवडली नाही. मार्च २९, १८५७ रोजी कवायतीच्या मैदानावर मंगल पांडे बराकपूर छावणीत ब्रिटिश करत असलेल्या अन्यायाविरुद्ध देशी सैनिकांना उत्तेजित करू लागले. `मर्दहो, उठा !' अशी गर्जना करून ते सैनिकांना म्हणाले, ``आता माघार घेऊ नका. बंधूंनो, चला तुटून पडा ! तुम्हाला तुमच्या धर्माची शपथ आहे !! चला, आपल्या स्वातंत्र्यासाठी शत्रूचा निःपात करा !!! हे पहाताच सार्जंट मेजर ह्यूसन याने त्यांना पकडण्याची आज्ञा केली; पण एकही सैनिक जागचा हालला नाही. उलट मंगल पांडे यांची गोळी लागून ह्यूसन जखमी झाला. हे पहाताच लेफ्टनंट बॉ घोडा नाचवत मंगलवर चाल करून आला. एवढ्यात मंगलच्या बंदुकीतून सुटलेली गोळी घोड्याच्या पोटात शिरली. घोडा लेफ्टनंटसह भूमीवर आडवा झाला. मंगल पांडे यांना पुन्हा बंदुकीत गोळया भरायचा अवसर मिळण्याआधीच लेफ्टनंट बॉ आपले पिस्तुल काढून उभा राहिला. मंगल पांडे यांनी तिळमात्रही न डगमगता आपली तलवार उपसली. बॉने पिस्तुल झाडले; पण मंगल पांडे यांनी त्याचा नेम चुकवला. आपल्या तलवारीने मंगल पांडे यांनी त्यालाही लोळवले. ह्यूसन व बॉ आपल्या निवासस्थानांकडे पळून गेले.

एवढ्यात शेख पालटू नावाचा मुसलमान शिपाई मंगलच्या दिशेने जाऊ लागला. तो आपल्या पलटणीतील असल्यामुळे आपल्याला मदत करायला येत असावा, असे मंगल पांडे यांना वाटले; पण तसे घडले नाही. शेख पालटूने मंगल पांडे यांना पाठीमागून विळखा घातला. पांडे यांनी त्याचा विळखा सोडवला. देशी शिपाईही शेखच्या रोखाने दगड व जोडे फेकू लागले. जिवाच्या भीतीने शेख पालटू पळून गेला. थोड्याच वेळात कर्नल व्हीलर त्या स्थानी आला. त्याने सैनिकांना मंगल पांडे यांना पकडण्याची आज्ञा केली. कर्नल व्हीलरला सैनिकांनी निक्षून सांगितले, ``आम्ही या पवित्र ब्राह्मणाच्या केसालासुद्धा हात लावणार नाही. हिंदुस्थानच्या भूमीवरून वाहाणारे गोर्‍या अधिकाऱ्यांचे रक्‍त आणि समोरचे धर्माभिमानी शिपाई पाहून कर्नल व्हीलर त्याच्या बंगल्याकडे पळून गेला. नंतर जनरल हिअर्स पुष्कळसे युरोपियन शिपाई घेऊन मंगल पांडे यांच्यावर चालून गेला. तोपर्यंत दुपार झाली होती. मंगल पांडे थकले होते. आपण फिरंग्यांच्या हातात सापडणार, हे पहाताच त्यांनी बंदूक आपल्या छातीकडे रोखली व स्वत:वर गोळी झाडून घेतली. मंगल पांडे धरणीवर कोसळले. त्यांची शुद्ध हरपली. नंतरच ब्रिटिश त्यांना पकडू शकले. ^{[ संदर्भ हवा ]} जखमी झालेल्या मंगल पांडे यांना सैनिकी रुग्णालयात नेण्यात आले. आठवडाभरातच त्यांच्यावर सैनिकी न्यायालयात अभियोग चालवण्यात आला. स्वधर्मावर प्राणापलीकडे निष्ठा ठेवणार्‍या या तरण्याबांड क्षात्रवीराला न्यायालयाने इतर कटवाल्यांची नावे विचारली; परंतु मंगल पांडे यांच्या मुखातून कोणाचेही नाव बाहेर पडले नाही. पांडे यांना सैनिक न्यायालयात फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली. आपल्या देशबांधवांच्या अपमानासाठी स्वतःचे प्राण देणार्‍या या क्रांतीच्या अग्रदूताविषयी लोकांत इतकी विलक्षण श्रद्धा निर्माण झाली होती की, सार्‍या बराकपूरमध्ये त्यांना फाशी देण्यास एकही मांग मिळेना. शेवटी या घाणेरड्या कामासाठी कोलकात्याहून चार माणसे मागवण्यात आली. मंगल पांडे ज्या तुकडीचे सैनिक होते, तिच्या सुभेदाराला इंग्रजांनी ठार मारले. १९ आणि ३४ या दोन्ही पलटणी त्यांनी निःशस्त्र करून खालसा केल्या. याचा परिणाम उलटाच झाला. शिपायांना धाक वाटण्याऐवजी शेकडो शिपायांनी आपणहून गुलामीचे चिन्ह असलेले त्यांचे सैनिकी गणवेश फाडून टाकले.

हा १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धाचा प्रारंभ मानला जातो. त्यांच्या नावाचा प्रभाव एवढा विलक्षण होता की, या क्रांतियुद्धातील सर्व सैनिकांना इंग्रज `पांडे' याच नावाने संबोधू लागले

नेल्सन मंडेला

नेल्सन मंडेला

नेल्सन रोलिह्लाह्ला मंडेला (१८ जुलै, १९१८ - ५ डिसेंबर, २०१३) हे दक्षिण आफ्रिकेचे स्वातंत्र्यसेनानी व राष्ट्राध्यक्ष होते.

नेल्सन Rolihlahla मंडेला ( / mændɛlə / ; [ 4 ] खोसा उच्चारण : [ xoli ː ɬaɬa mande ː ला ] ; 1918 जुलै 18 - 2013 डिसेंबर 5 ) 1999 ते 1994 पासून दक्षिण आफ्रिका अध्यक्ष म्हणून चालला जो दक्षिण आफ्रिकेचा विरोधी वर्णद्वेषाचे किंवा वर्णभेदाचे धोरण क्रांतिकारक राजकारणी आणि परदुःख दूर करण्यासाठी झटणारा मनुष्य (परोपकाररत) होते . त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेला पहिल्या काळा मुख्य कार्यकारी होता , आणि प्रथम पूर्णतः प्रतिनिधी लोकशाही निवडणुकीत निवडून . त्याची सरकार institutionalized वंशविद्वेष , गरीबी आणि विषमता सामना , आणि वंशासंबंधी सलोखा fostering माध्यमातून वर्णद्वेषाचे किंवा वर्णभेदाचे धोरण च्या वारसा dismantling लक्ष केंद्रित केले. राजकीयदृष्ट्या एक आफ्रिकन राष्ट्रवाद आणि लोकशाही समाजवादी , तो 1997 1991 पासून आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेस ( दिली ) अध्यक्ष म्हणून काम केले. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर , मंडेला 1998 पासून बिगर रेषेत चळवळ सचिव जनरल 1999 होते .

एक खोसा Thembu राजेशाही कुटुंबात जन्मलेल्या मंडेला तो कायदा अभ्यास केला जेथे फोर्ट ससा विद्यापीठ आणि Witwatersrand विद्यापीठ , उपस्थित होते. जोहान्सबर्ग मध्ये राहण्याची त्यांनी दिली सामील आणि त्याच्या युवा लीग एक संस्थापक सदस्य होत , विरोधी वसाहती राजकारण गुंतलो झाले . दक्षिण आफ्रिकेचा राष्ट्रीय पक्ष 1948 मध्ये सत्तेवर आले केल्यानंतर , तो दिली च्या 1952 आव्हान मोहीम मध्ये डोके वर गुलाब संस्थेच्या ट्रान्सवाल धड्याचा अधीक्षक नियुक्त करण्यात आले आणि लोकांच्या 1955 काँग्रेस अध्यक्ष . एक वकील म्हणून काम , तो वारंवार राजद्रोहाचा कार्यांसाठी अटक करण्यात आली आणि , दिली नेतृत्व सह , अपयशीपणे 1956 पासून 1961 ते देशद्रोह चाचणीत अधिनियम करण्यात आला . Marxism प्रभाव , तो गुप्तपणे दक्षिण आफ्रिकेचा कम्युनिस्ट पार्टी ( SACP ) सामील झाले आणि वर बसला त्याच्या केंद्रीय समिती . सुरुवातीला SACP तो सहकारी संस्था स्थापन झुंजार Umkhonto संयुक्त विद्यमाने , बिगर हिंसक निषेध वचनबद्ध तरी आम्ही 1961 मध्ये Sizwe ( मनोज ) , वेगवेगळ्या वंशाच्या लोकांना वेगवेगळे ठेवण्याचे म्हणजे भेद करण्याचे पूर्वीच्या शासनाचे अधिकृत धोरण सरकार विरोधात यंत्रसामुग्री मोहीम अग्रगण्य . 1962 मध्ये त्यांनी राज्य पाडाव करण्यासाठी कट दोषी , अटक करण्यात आली आणि Rivonia चाचणीत जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली .

मंडेला Robben बेटावर सुरूवातीला , तुरुंगात 27 वर्षे चालला , आणि नंतर Pollsmoor तुरुंगात आणि व्हिक्टर Verster तुरुंगात . आंतरराष्ट्रीय मोहीम त्याच्या प्रकाशन करीता lobbied . त्यांनी नागरी संघर्ष escalating एक वेळी , 1990 मध्ये प्रसिद्ध झाले . मंडेला वर्णद्वेषाचे किंवा वर्णभेदाचे धोरण रद्द आणि तो विजय दिली नेले आणि दक्षिण आफ्रिका पहिला काळा अध्यक्ष बनले जे मध्ये , 1994 मध्ये बहुजातीय निवडणुकीत स्थापन राष्ट्राध्यक्ष FW डी Klerk वाटाघाटी सामील झाले . त्यांनी 1995 मध्ये त्याचे आत्मचरित्र प्रकाशित . राष्ट्रीय युनिटी सरकारने त्याच्या कालावधीत दरम्यान तो मंत्रिमंडळाची सामील होण्यासाठी इतर राजकीय पक्षांना आमंत्रित , आणि एक नवीन संविधान promulgated . त्यांनी गेल्या मानवी हक्क तोंडाचे तपास सत्य आणि सलोखा आयोग तयार . माजी सरकारचे उदार आर्थिक धोरण चालू असताना, त्याच्या प्रशासन देखील , जमीन सुधारणा प्रोत्साहित गरिबी सोडविण्यासाठी , आणि आरोग्य सेवा वाढवण्यास उपाय ओळख . आंतरराष्ट्रीय , तो पॅन AM उड्डाणाचे 103 bombing चाचणीत लिबिया आणि युनायटेड किंगडम दरम्यान मध्यस्थ म्हणून कार्य , आणि लेसोथो मध्ये लष्करी हस्तक्षेप oversaw . तो दुसरा टर्मसाठी चालवण्यासाठी नाकारले , आणि त्याच्या प्रतिनिधी , Thabo Mbeki यांनी यशस्वी करण्यात आली . मंडेला नेल्सन मंडेला फाउंडेशन माध्यमातून गरीबी आणि एचआयव्ही / एड्स सामना मध्ये सेवाभावी काम लक्ष केंद्रित , एक मोठा मुत्सद्दी झाले .

मंडेला आयुष्य किती एक वादग्रस्त आकृती होते . समीक्षक करून साम्यवादी दहशतवादी म्हणून Denounced , [ 5 ] [ 6 ] तो असे असले तरी , त्याच्या कृतिवाद आंतरराष्ट्रीय जयजयकार मिळविली 1993 नोबेल शांती पुरस्कार , स्वातंत्र्य अमेरिका राष्ट्रपतिपदाच्या मेडल , आणि इलिच लेनिन च्या सोव्हिएत ऑर्डर समावेश जास्त 250 पुरस्कार प्राप्त येत . तो अनेकदा त्याच्या खोसा कुळ नाव , Madiba , किंवा टाटा ( " पित्या " ) म्हणून संदर्भित आहे जेथे दक्षिण आफ्रिका , आत खोल संदर्भात आयोजित आहे ; तो अनेकदा " राष्ट्राची वडील " म्हणून वर्णन केले आहे .

वंचितांचे शिक्षण....

 *मंगरूळ परिवारातील शिक्षकांशी केलेला संवाद*

       स्वातंत्र्य मिळून ७० वर्षे उलटून गेली तरी आजही आमच्याकडे अशी अनेक मुले आहेत, ज्यांची पहिली पिढी शिक्षण प्रवाहात येत आहे. याचे प्रमाण तुलनेनं कितीतरी जास्त आपल्याच परिवारातील एकलव्य आश्रम शाळेत आहे. ज्या संघटनेशी ही शाळा संबंधित आहे, त्या संघटनेचे पूर्णवेळ कार्यकर्ते अशा वंचित मुलांचा शोध  घेवून त्यांना या शाळेत प्रवेश दिला जातो. यांपैकी बरीच मुले  पुलाखाली राहणारे, अगदी पत्रवळ्या वेचून त्या उष्ट्या अन्नावर पोटाची खळगी भरनारे आहेत. या शाळेतील शिक्षकांना तुलनेने अधिक कष्ट करावे लागतात. अगदी मातृहृदयी  राहून काम करावे लागते आणि ते निष्ठेनं करीत आहेत.
         आम्हाला ही अशा वंचितांचा, शिक्षणाच्या प्रवाहापासून कोसो दूर असणाऱ्या मुलांचा शोध घेऊन त्यांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्न करावेच लागतील. स्वेच्छेने शाळेत आलेल्या मुलांना शिकवणे एवढीच मर्यादित जबाबदारी आमची नाही; तर अशा वंचितांचा शोध घेऊन त्यांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणून चांगले शिक्षण द्यावे लागेल. अशा एखाद्या विद्यार्थ्यांसाठी आपण केलेले प्रयत्न आपली success story  होऊ शकते. घरी चांगले शैक्षणिक वातावरण असणा-या पालकांची चार दोन मुले शिष्यवृत्ती धारक करण्यापेक्षा  हे काम मोठे आहे, असे मी मानतो.सामाजिक जाणिवा जागृत असणा-या संवेदनशील शिक्षकांकडूनच असे काम होऊ शकते.
      महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात शिक्षकांनी केलेले असे प्रयत्न आपल्या पर्यंत यासाठीच पोहोचवण्याचा प्रयत्न आहे, की, त्यातून आपल्याला प्रेरणा मिळावी. अशी प्रेरणा घेऊन आपल्या कडून भरीव काम व्हावे,  यासाठीच ही खटाटोप..
🙏🙏🙏

  - मल्हार माने
शिक्षण विस्तार अधिकारी
बीट मंगरूळ, तालुका तुळजापूर

दिनविशेष

जॉर्ज वॉशिंग्टन कार्व्हर

जॉर्ज वॉशिंग्टन कार्व्हर

जॉर्ज वॉशिंग्टन कार्व्हर (जुलै १२, १८६४ - जानेवारी ५, १९४३) हे अमेरिकेचे पहिले कृष्णवर्णीय शास्त्रज्ञ होते. गुलामगीरीच्या काळात जन्माला आलेले कार्व्हर यांना त्यांचे मालक मोझेस कार्व्हर यांनी मोठे केले व आपले नावही दिले. गुलामगीरी नष्ट झाल्यानंतर कृष्णवर्णीयांना शिक्षणाची दारे खुली झाली होती. चित्रकला, गायन व अनेक कलेत निपुण असलेल्या कार्व्हर यांना त्यांच्या आयुष्यात अनेक हितचिंतकांनी उच्च शिक्षण घेण्यास प्रोत्साहन दिले. जात्याच प्रगल्भ असल्याने शेती विषयक क्षेत्रात उच्च शिक्षण पूर्ण केले. चित्रकला वा इतर कलेत प्रावीण्य असूनही त्यांनी पुढील आयुष्यात आपल्या कार्याचा उपयोग इतर कृष्णवर्णीय बांधवाना व्हायला पाहिजे या जाणिवेने त्यांनी आपले आयुष्य शेतीविषयक संशोधनाला वाहून घेतले. शेंगदाण्यापासून तेल, डिंक, रबर, इ. वस्तू तयार करण्यासाठीच्या प्रक्रियांचा त्यांनी अभ्यास केला. आयुष्यभर कोणत्याही पदाची, पैशाचा मोबदला यांचा हव्यास न धरता आपले कार्य करत राहिले. आज कार्व्हर यांचा अमेरिकेला घडवणाऱ्या महानायकांमध्ये समावेश होतो.

जागतिक लोकसंख्या वाढ

yes

 – जागतिक लोकसंख्या वाढ

पृथ्वीची निर्मिती ४.५ अब्ज वर्षांपूर्वी झाली होती आणि सूक्ष्मजीवांच्या रूपात जीवनाच्या अस्तित्वाची सुरुवात ही सुमारे ४.१ अब्ज वर्षांपूर्वी झाली आहे. मानव हा सामाजिक प्राणी आहे आणि त्यातूनच त्याच्या उत्क्रांतीची यात्रा सुरु झाली. आपले वंशज आग पेटवायला शिकले, गट तयार करणे आणि एकत्र राहणे सुरु केले. अशा प्रकारे हजारो वर्षांच्या  प्रगतीनंतर समाजाची संकल्पना जन्माला आली. मग हे समाज वाढू लागले, एकोप्यामुळे दीर्घ काळ जगू लागले, जगाची लोकसंख्या वाढायला लागली. पण अनेक महाभयंकर आजाराने प्रचंड प्रमाणात लोक मरत ही असत, जसे प्लेग आदी रोग.

जगाच्या लोकसंख्या वाढीमध्ये १९२० नंतर खूप मोठा बदल दिसला. इथे आपण समजण्याचा प्रयत्न करू की १९२० नंतर असे काय झाले? २० व्या शतकात औद्योगिक क्रांती झाली, माणसाची अवजड कामे मशीन्स करू लागली, नाना प्रकारचे शोध याच काळात लागले, गाड्या आल्या, मग टेलिग्राफ आले. विविध प्रकारच्या रोगांवर उपचार आले, व्यवसाय वाढले, जागतिक संपर्क वाढले. या सर्वांच्या फलस्वरूप माणसाचा जीवनकाळ वाढला आणि मृत्यु दर कमी झाला. वाढत्या समाजाला सपोर्ट करण्यासाठी वाढीव लोकसंख्येची गरज भासू लागली, म्हणून खूप साऱ्या देशांनी “बेबी बूमर्स” जनरेशन ला पाठिंबा दिला. या सगळ्याचा परिणाम असा झाला की, जगाची लोकसंख्या अभूतपूर्व दराने वाढू लागली.

लोकसंख्या वाढीची तुलना

आज जगाची लोकसंख्या जवळपास ७ बिलियन म्हणजे ७०० करोड पेक्षा जास्त आहे, आणि ती १.११% च्या वार्षिक दराने वाढत आहे. २०व्या शतकाच्या सुरवातीला जागतिक लोकसंख्या फक्त १.६ बिलियन होती. जुलै १९७४ मध्ये ती वाढून ४ बिलियन झाली, सन २००० मध्ये लोकसंख्या वाढून ६ बिलियन झाली आणि आज २०१८ मध्ये ६,५१५,२८४,१५३ म्हणजे जवळपास ७.५ बिलियन झाली आहे. असा अंदाज वर्तवला जातोय की २०४० मध्ये ९ बिलियन तर २०६० मध्ये लोकसंख्या १० बिलियन म्हणजे १००० करोड होऊ शकते.

लोकसंख्या वाढीचे दुष्परिणाम / अडचणी / तोटे

(या भागामध्ये आपण भारताच्या लोकसंख्येबद्दल बोलूयात)

जेव्हा एखाद्या देशाची लोकसंख्या त्याच्या इष्टतम स्तरापेक्षाही वाढते, तेव्हा ती गंभीर समस्या बनते. भारताच्या वेगाने वाढणाऱ्या लोकसंख्येमुळे खालील समस्या निर्माण झाल्या आहेत.

सुविधांचा अभाव

अन्नधान्याचा तुटवडा – कुटुंबामध्ये जास्त माणसे वाढली तर त्या सर्वांना व्यवस्थित पोषक आहार योग्य त्या प्रमाणात मिळणे अशक्य होते. कारण जास्त माणसे असल्यामुळे उदरनिर्वाहाचा खर्च वाढतो. लोकसंख्या वाढीमुळे अन्नधान्याचा तुटवडा भासतो. कारण लोकसंख्या वाढीमुळे पाण्याची टंचाई निर्माण होते. त्यामुळे शेतीला योग्य त्या प्रमाणात पाणी मिळत नाही आणि याचाच परिणाम शेतीच्या उत्पादनावर होतो. त्यामुळे महागाई वाढते व कुटुंबाला पुरेसा आहार मिळणे कठीण होते.

वाढत्या लोकसंख्येमुळे आरोग्य व वैद्यकीय, स्वच्छता, अन्न आणि इतर अनेक सुविधा जनतेला पुरवताना सरकारला अडचण येते. सरकारी यंत्रणेमधला भ्रष्टाचार हा सुद्धा मोठा भाग आहेच, पण एवढ्या प्रचंड जनतेला मूलभूत सुख-सुविधा पोहचवणे सोपे काम नाही आहे. युरोपिअन किंवा अमेरिका देश त्यांच्या नागरिकांना मूलभूत सोयी खूप व्यवस्थित पुरवतात कारण भारताच्या तुलनेत त्यांची लोकसंख्या खूपच कमी आहे. स्वीडन आणि डेन्मार्क या देशातील नागरिक जगातले सगळ्यात आनंदी मानले जातात, या देशांची लोकसंख्या क्रमशः ९९ लाख आणि ५७ लाख इतकीच आहे. अमेरिका देश लोकसंख्येत तिसऱ्या क्रमांकावर येतो पण त्यांची लोकसंख्या ही फक्त ३२.६ करोड आहे, जी भारताच्या लोकसंख्या १/४ च आहे.

शिक्षण, बेरोजगारी आणि गरीबी

भारतातील वाढती लोकसंख्या ही भारतातील प्रचंड बेरोजगारीला कारणीभूत आहे. चांगल्या प्रतीचे शिक्षण सर्व भारतीयांना मिळत नाही, आणि जे कोणी शिकतात त्यांना नोकरी ही मिळत नाही. भारतात जेवढे लोक आहेत तेवढ्या नोकऱ्या भारतात तयार होतच नाही, आणि बिझनेससाठी ही म्हणावे असे अनुकूल वातावरण नाही.

प्रचंड गर्दी / शहरी स्थलांतरण

गावाकडे पुरेश्या करिअरसाठी संधी नसल्याने तरुण शहराकडे धावतात. यामुळे शहरात गर्दी होत आहे, शहरातील जागा, वाहतूक, पाणी पुरवठा यंत्रणा कमी पडते, स्थलांतरित लोक अनधिकृत झोपड्यांमध्ये खूप दयनीय परिस्थितीत राहतात, त्यांना चांगली वैद्यकीय सुविधा, शिक्षणही परवडत नाही आणि हे चक्र असेच चालू राहते.

पर्यावरण समस्या

एका लहान क्षेत्रात राहणा-या या प्रचंड लोकसंख्येने सभोवतालच्या वातावरणावर परिणाम नक्कीच होतो. इमारती, रस्ते बांधण्यासाठी डोंगर, झाडे कापली जातात. जळणासाठी, घरेबांधण्यासाठी तसेच फर्निचरसाठी माणूस वृक्षतोड करत असल्यामुळे याचा परिणाम निसर्गावरही होतो आणि त्यामुळेच पर्यावरणाचे संतुलन बिघडते. वृक्षतोडीमुळे जमिनीची धूप होते, प्रदूषण वाढते, पाऊस वेळेवर पडत नाही. त्याचप्रमाणे वाढत्या लोकसंख्येमुळे जल प्रदूषण, वायू प्रदूषण वाढते. पाणी, माती, हवा प्रदूषित होत आहे. जंगली प्राण्यांचे नैसर्गिक अधिवास नष्ट झाले आहेत. जंगली प्राणी शहरांत घुसून भयाचे वातावरण निर्माण करतात. अजूनही ग्रामीण भागात शेकडो वर्ष जुन्या प्रकारे शेती केली जाते, त्यामध्ये खूप सारी झाडे तोडली जातात, मातीची झीज होते; सुपीक मातीचा थर निघून गेल्याने पीकही योग्य प्रमाणात येत नाही. जळणासाठीही खूप प्रमाणात लाकूडतोड होत आहे.  वृक्षतोडीमुळेच पृथ्वीवरील प्रदूषण खूप जास्त प्रमाणात वाढत आहे.

वाढती लोकसंख्या लाभ / फायदे

वाढत्या लोकसंख्येचे फायदेही असू शकतात, हे तसे ऐकायला विचित्र वाटते पण असं होऊ शकते. प्रचंड वेगाने वाढणारी लोकसंख्या ही भारतासाठी एक गंभीर समस्या बनली असली तरी ती एका चांगल्या संधीमध्ये बदलली जाऊ शकते. चला लोकसंख्येचे फायदे किंवा सकारात्मक परिणाम काय आहेत ते जाणून घेऊयात.

भारतात ५०% पेक्षा जास्त जनता वयोवर्ष ३५ खाली आहे, म्हणून भारताला एक तरुण देश म्हणून संबोधलं जात आणि ही एक उत्तम गोष्ट आहे. जपान आणि काही युरोपिअन विकसित देशांमध्ये जवान नागरिक खूप कमी आहेत, कुठलाही देश चालवण्यासाठी तरुण कामगार, नोकरवर्ग, प्रशासन अधिकारी खूप गरजेचे असतात. भारताकडे ते भरभरून आहेत, त्यांना योग्य प्रशिक्षण दिले तर आपल्या देशामध्ये खूप चांगल्या नोकऱ्या हे मिळवू शकतात. आणि इतर देशांमध्ये सुद्धा हे तरुण चांगल्या रीतीने आपल्या देशाचे नाव पुढे आणू शकतील. प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदींनी ही गोष्ट जाणली आहे, त्यांनी “स्किल इंडिया”, “स्टार्टअप इंडिया”, “मेक इन इंडिया” सारख्या योजना राबवल्या आहेत, यातून भारतीय जनतेला जास्तीत जास्त नोकऱ्या उपलब्ध करून देण्याचा भारत सरकारचा प्रयत्न आहे.

निष्कर्ष

वाढत्या लोकसंख्येमुळे भारतासमोर खूप अचडणी आहेत, आणि नवीन येत ही राहतील. पण याला अडचण, समस्या न मानता या लोकसंख्येकडे एक संधी म्हणून पाहावे लागेल. या प्रचंड जनतेला शिक्षण, प्रशिक्षण आणि सगळ्यात महत्वाचे, प्रोत्साहन देण्याची गरज आहे, आणि मग हीच प्रचंड लोकसंख्या भारताची ताकत म्हणून उभी राहील.